PARIKAN LAN WANGSALAN

 

     I.          Parikan

Guneman utawa pacelathon marang wong liya iku ana tata kramane utawa unggah-ungguhe basa, punapa maneh guneman nganggo parikan utawa wangsalan. Unggah-ungguh yaiku sopan-santun, tata susila, tata pranataning basa miturut lungguhing tata krama utawa nggunakake basa. Babagan unggah-ungguh basa di butuhake banget ing jaman moderen iki. Emane, basa krama kurang kaajarake marang siswa ing sekolahan. Mula iku ing kene para siswa bakal di ajari kepriye tuladhane pacelathon arang wong kang luwih tuwa.

Unda-usuking basa kaperang dadi loro, yaiku basa ngoko lan basa krama. Basa ngoko kagunakake kanggo sesambungan karo wong kang wis kulina utawa satataran. Dene basa krama kagunakake kanggo sesambungan karo wong kang durung kulina utawa wong kang tataran bebrayan luwih tuwa.

Parikan yaiku unen-unen kang kedadeyan saka rong ukara, kang dhapukane kanggo purwakanthi swara utawa purwakanthi sastra. Saben saukara kadadeyan saka rong gatra, saben sagatrane isine 4 wanda utawa 8 wanda. Ukara kapisan minangka pambuka, ukara kapindho iku wose utawa isi bakune. Ing basa Indonesia parikan diarani pantun.

 

Tuladha:

1.      Manuk emprit, nucuk pari

dadi murid, sing taberi

2.      Wajik klethik, gula jawa

luwih becik, sing prasaja

3.      Gudheg manggar bumbune mrica ketumbar

lamun sabar, bisa lejar serta binger

  II.          Wangsalan

Wangsalan yaiku unen-unen meh kaya cangkriman, dene tebusane utawa batangane (jawaban) srana sinandi tegese ora blaka, ora diceplosake. Ana wangsalan padinan lan tembang.

Tuladha wangsalan padinan

1.      Janur gunung esuk-sesuk dolan mrene

janur gunung : aren (kadingaren)

2.      Sekar aren, sampun dangu-dangu

(sekar/kembang aren : dangu)

3.      Roning mlinjo, sampun sayah nyuwun ngaso

roning mlinjo: so

Wangsalan kang kanggo ing tembang. Biasane kanggo sing panembrama, arane umpak-umpak. Gerongan, umpak-umpak, wangsalan diterusake tembang Kinanthi Sandhung utawi Kinanthi subakastawa.

Tuladha.

1.      Petis manis, sarining kaca benggala (4+8)

Aja ngucap yen durung dirasa-rasa (kecap rasa)

2.      Jenangsela wader kalen sasonderan (4+8)

Apuranto yen wonten lepat kawula (apu, sepat)

3.      Balung geni, kalong lit kang aneng wiSMK (4+8)

Dhuh pra siswa, yo sinau basa jawa (mawa/wawa, lawa)

4.      Jirak pindha munggwing wana

Sayeng kaga we rekta

Sinambi kalaning nganggur

Wastra tumrap mustaka

Pangikete wangsalan kang sekar pangkur

Kinarya langen pribadi

Batangane:

• Jirak pindha munggwing wana = wit kesambi.
• Sayeng kaga = piranti kanggo nyekel manuk (kala).
• We rekta kang muroni = iket.
• Baon sabin = karya.

Jenisé Wangsalan

·       Wangsalan lamba yaiku wangsalan kang mung isi batangan (tebusan) siji. Unen-unen wangsalan lamba mung saukara kang kadadean saka rong gatra.Gatra kang ngarep isi wangsalan, gtra sing isi batangané.

Tuladha: Pindang lulang, kacek apa aku karo kuwe (Pindhang lulang = Krecek)

 

·       Wangsalan rangkep (camboran) yaiku wangsalan sing isi batangane luwih saka siji. Unen-unene wangsalan rangkep kadadeané saka rong ukara, siji-sijine ukara kadadean saka rong gatra.Ukara kapisan isi wangsalan ukara kapindho isi batangane.

Tuladha:  Jenang sela, wader kalen sasonderan. (Apu, sepat) Apurata, yen wonten lepat kawula.

 

·       Wangsalan memet yaiku wangsalan sing carane nggoleki batangane sarana ngoceki maksuding tetembungane ambal ping pindho.

Tuladha: Uler kambang, yen trima alon-alonan Oncek-oncekan kapisan: Uler kembang maksude lintah Oncek-oncek kapindho: Wanda tali ing tembung lintah, dianggap wancahane tembung kang surasane alon-alonan, yaiku tembung satitahe. Tembung satitahe ateges ora ngaya, mung tumindk sakepenake bae, kanthi alon-alonan.

·       Wangsalan padinan yaiku ana sing nganggo nyebutake batangane, la nana sing tanpa nyebutake batangane, marga wong-wong sing padha krungu (maca) dianggep wis ngerti maksude (batangane).

Tuladha: Wong kae sajatine wis krungu kandhaku, nanging njangan gori. Gori iku mathuke digudhèg. Njangan gori = nggudhèg. Maksude wangsalan njagan gori yaiku mbudheg, api-api ora krungu.

 

·       Wangsalan mawa paungeran tartamtu

Wangsalan  mawa paungeran tartamtu kena kaperang dadi loro, yaiku:

Mawa paungeran 4 wanda + 8 wanda Kang mawa paungeran 4 wanda + 8 wanda iku wangsalan lamba (mung isi batangan siji).Unen-unen mung saukara kang kadadean saka rong gatra.Gatra ngarep 4 wanda, isi wangsalan : gatra buri 8, isi batangane. Tuladha: Reca kayu, golek kawruh rahayu.(reca kayu = golek).

Mawa paungeran (4 wanda + 8 wanda ) X 2 = 24 wanda Kang mawa paungeran (4 wanda + 8 wanda) x 2 = 24 wanda yaiku wangsalan rangkep (isi batangan luwih saka siji). Unen-unen rong ukara, saben saukara kadadean saka rong gatra. Ukara kapisan (rong gatra) isi wangsalan, ukara kapindho (rong gatra) isi batangane.

Tuladha:

Sayuk rukun, wulang wido mangsa rowang = 4 wanda + 8 wanda

Sayektine, wit saking bondho kawula = 4 wanda + 8 wanda

Sayuk rukun = saiyeg, saeka praya

Wulang wido mangsa rowang = bido

·       Wangsalan edi-peni yaiku wangsalan sing mawa paungeran .

1.    Unen-unene kadadean saka 2 ukara (wangsalan rangkep)

2.    Saben saukara kadadean saka 2 gatra (4 wanda + 8 wanda )

3.    Ukara kang kapisan (yaiku kang isi wangsalan) mawa purwakanthi guru swara lan purwakanthi basa utawa purwakanthi lumaksita.

Tuladha: Tepi wastra, wastra kang tumprap mustaka. (Kemada,iket) Mumpung mudha, nggegulanga ngiket basa.

·       Wangsalan kang sinawung ing tembang yaiku cacahé wandane lan tibaning swarane ing wekasaning gatrane ora tartemu, sebab kawengku ing guru wilangan lan guru laguning tembang. Guru wilangan lan guru laguning tembang kudu tansah menang, lire: ora kena owah, kudu tansah manut paungeraning tembang.

Tuladha: Sinom

Edane wong keneng guna, ambatik sinambi nangis, malam wuntah balabaran, geni mati muring-muring, prembenahan mbrebes mili, gawangan sinendhal putung, ya talah ta si kakang, puluh-puluh awak mami, petis manis wis kudu dadi pocapan.

Petis manis = kecap

·       Wangsalan kang sinawung ing tembang yaiku cakepan ing umpak-umpaking gendhing, gerong lan senggakan, kerep kanggo wangsalan (dilagokake dening pesindhen, niyaga utawa bocah-bocah sing padha manembrama).

Tuladha:

Pangkur Lamba (slendro Pantet 9)

Purwaka (buka,Basa)

Kembang adas sumebar neng tengah alas

Tuwas tiwas anglabuhi wong ora waras

Alah bapak, balung jagung saguhku isih janggelan

Wiwit gerong sing baku

Lagu gendhing pangkur lamba

Maweh gumirah wardaya

Tur mathuk kinarya aba

Mlaku bareng ulah raga

Balung jagung:maksude janggel

Janggelan = durung tetep, isih kudu janji maneh, sendhe, bisa uga wurung.

·       Carané ngarang wangsalan sing dikarang luwih dhisik, perangan buru (ukara sing isi batangane), banjur ngarang perangan ngarep (ukara sing isi wangsalane). Dadi pangarangé perangan ngarep (ukara kang isi wangsalan) tiba keri.